Có lúc thi thoảng ra đường lúc năm giờ hay sau giờ chiều tôi lại nghe thấy loáng thoáng cái câu:” học đi không là đi quét rác như chú kia đấy” và cái ngón tay thẳng tưng của bà mẹ chỉ thẳng về ông chú quét rác. Ấy thế mà khi những con người nhỏ bé như thế đình công sau luật hưu trí ở Pháp Paris hoa lệ bỗng thành thối um. Những dẫu biết như thế thì có một mindset trọng thầy hơn thợ vẫn đang âm thầm diễn ra ở Á Đông mà có lẽ hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu về tâm lý trọng thầy hơn thợ này

—————

Thái độ của dân ta với thầy và thợ

Câu chuyện trên không phải là câu chuyện hiếm. Chỉ đơn giản là mỗi sáng đi ăn phở, mỗi ngày đi qua một gia đình có con thì có thể nghe thấy tiếng réo the thé “Mày không học cho tử tế thì chỉ có đi xúc đất”,”Mày mà không làm tử tế chỉ có đi quét vữa thôi con ạ”….. Đại loại là như thế. Những ngày trước khi tôi còn bé câu này còn phổ biến lắm. Không rõ bây giờ cách các gia đình chăm con như nào. Còn khi đi ra đường thì trong một bài phỏng vấn thì tôi cũng thấy chuyện một cô gái ngang nhiên nói rằng là em thích một chàng trai lương phải 50 triệu, cũng bình thường, hay bạn trai em phải trưởng phòng này nọ cũng khá bình thường. Vì suy cho cùng ai chả thích cái giàu. Trong mắt nhiều người có tiền mua tiên cũng được. Nhưng rồi tranh nhau làm tướng thì lấy ai làm lính. Khi nhắc đến làm một con người cần mẫn đi lên từ những bước nhỏ thì lắm người nhảy dựng lên như đỉa phải vôi. Thậm chí nhiều gia đình luôn mang mấy nghề mà họ coi là “Không cao quý” lên để dọa nạt con cái bắt tụi nhỏ phải học lấy học để. Để rồi đến hôm nay nạn “lạm phát” bằng cử nhân đã chính thức kết thúc với việc bằng cử nhân đã phổ biến đến cả lái xe grab, và sắp tới là nạn “lạm phát” bằng thạc sĩ rồi dần dần là cả tiến sĩ. Và dần dà gây ra tình trạng sắp xếp vô cùng thiếu hợp lý

——————

Bây giờ chúng ta hãy nhìn sang một nơi khác hơi xa một chút. Trung Quốc. Giờ nạn thừa thầy thiếu thợ bên đó cao ngất. Nên là việc thì thừa mà nhân lực cũng thừa mứa. Hỡi ôi giờ ai đó dạy sinh viên Thanh Hoa mà đi quốc đất trồng rau được kể cũng giỏi thật. Tại sao tôi lại đề cập đến Trung Quốc vì Việt Nam với Trung Quốc có nhiều khoảng tương đồng vô cùng. Ngày nay Việt Nam cũng tương tự khi sinh viên ra trường bị khó tìm việc. Trong khi bằng thì cao ngất, hết cử nhân lại thạc nhưng mà khả năng để công tác không mấy ai có thậm chí còn thiếu. Mà để làm việc thì lại thiếu vô cùng một thứ: kinh nghiệm thực tiễn. Ngay từ những năm 2010-2018 từ trước đại dịch, các doanh nghiệp đã có một chút nỗ lực để cải thiện tình hình khi mà có một sự đào tạo dù nhỏ hay lớn đối với nhân sự của mình. Nhưng sau đại dịch thì có vẻ chuyện đó đã không còn thay vào đó doanh nghiệp không tuyển gen z. Nhưng mọi chuyện vẫn tiếp tục thậm chí lạm phát cả bằng thạc sĩ. Có những câu chuyện cười mà tôi từng gặp vào 2017 khi sinh viên ra trường cũng đòi không lương 20 triệu đổ lên thì cũng phải là trưởng phòng. Hầu như ai cũng cố cho bằng được để không phải làm thợ mà vẫn được làm thầy vậy. Nhưng rồi khi vỡ mộng với thực tiễn thì ngoại thương cũng chỉ là một trường đại học.

——————–

Tôi vẫn để ý những ngày vinh danh công nhân ngành nào đấy thì chỉ làm khá hình thức nhưng thái độ của xã hội với người công nhân nói riêng, với người thợ dù là thợ thiết kế, thợ viết hay thợ xây,…. vẫn là một sự thiếu tôn trọng một cách đúng mực. Từ những bà mẹ chỉ chỏ vào cô lao công để dọa nạt, cho đến cả những cô cậu sinh viên vừa ra trường chỉ muốn làm trưởng phòng thì chúng ta đủ hiểu vị trí người thợ trong xã hội nhiều khi nó chán cỡ nào. Đặc biệt là nghề chân tay. Dù cho cao hơn lương văn phòng nhưng chả ai làm và đấu tranh nhau ở văn phòng tới ngột ngạt. Hay thậm chí có một cô bé được phỏng vấn:” Em chỉ yêu người cỡ trưởng phòng, lương phải 50 triệu”

—————–

Thế nào là thầy và thợ

Trước hết chúng ta phải hiểu thầy là gì. Thầy theo tôi hiểu có hai nghĩa. Một là thầy trò, là người dạy học, hai là quan thầy, người làm to. Còn thợ trong mắt nhiều con người vẫn chỉ là người làm thuê. Vị trí thầy thì rõ ràng ai chả thích, được ngàn người tôn trọng. Nhưng cái nghề làm thợ nhiều người vẫn né. Vì sao. Vì nó khổ, nó phải loay hoay phải lo lắng trong mắt họ. Làm thợ ngày nay cũng bao gồm cả làm công, làm công việc gì đó theo giờ và được trả lương. Làm thợ là phải nỗ lực. Làm thợ nhiều khi người ta còn coi ấy như là người dưới, như lính. Bị sai gì làm nấy, mất tự chủ, chủ nói gì cũng phải nghe. Nhiều người thợ cứ hở ra có một chút tiền là muốn tự làm chủ, tự kinh doanh dù chưa chắc kiến thức thị trường đủ, chưa chắc mọi thứ đã okie ngay để họ có thể làm chủ. Hầu hết mọi người đều ráo riết để làm một người chủ dù cho đủ sức đủ lực hay không.

————————

Nhưng như tôi nói đó. Nếu công nhân dọn rác đình công thì Paris cũng thối um mà thôi. Ngành nghề nào cũng cần những người thợ cả. Nhưng có một cảm nhận của tôi là người làm thợ còn chưa có được sự tôn trọng đúng mực. Thậm chí các em gái trẻ ngày nay thay vì bưng bê, đi làm thêm thì chọn làm SGBB, bé đường. Thế cái điều gì làm nên cái chuyện này

—————–

Thuở trước khi mà còn chạy theo cái khoa cử chữ nghĩa của Nho Khổng thì chỉ có mỗi đường học mới có thể có vị trí trong xã hội. Nào là vinh quy bái tổ, rồi nào thì khắc tên lên văn bia tiến sĩ. Cái sách thánh hiền là con đường duy nhất để có thể được vinh danh trên cả giàu có, có được danh lợi trên cả giàu, được đứng trên thiên hạ. Thét một cái là người người phải nể, ho một câu trăm họ phải nghe. Nhiều gia đình vẫn còn coi cái nghề buôn lúc ấy với một cái chữ là “con buôn” đấy. Thậm chí nhiều nhà vẫn coi việc ra đường kiếm tiền ấy là nhặt bạc lẻ. Thậm chí giàu như Thẩm Vạn Tam thời Minh mãi mới có một bộ phim là “Phú hộ Thẩm Vạn Tam” dù cho đã góp tiền góp lực xây thành. Tôi chắc chắn không chỉ có mình Thẩm Vạn Tam mà bao nhiêu đời những người buôn, những người dân không góp công thì góp của góp nguồn lực nhiều vậy đó. Còn quan viên thì hễ hở ra cái là hết “Tuổi trẻ Bao Thanh Thiên”, “Thần thám Địch Nhân Kiệt”….. vô vàn thể loại được lưu danh sử sách. Lúc này có lẽ giàu không phải là thước đo mà ấy là lưu danh thiên hạ, được vào trang sơn son thếp vàng của những trang sách.

———————-

Thế rồi người phương Tây đến với những ống sắt phun khói tóe lửa ồn ào và những trái dân chủ nã cho mấy ông áo trùng khăn xếp đến ngỡ ngàng và kinh hoàng về tư duy. Lúc này những anh hủ nho mới nhận ra, dẫu văn hay chữ tốt, võ nghệ siêu phàm đứng trước mấy quả dân chủ, mấy khẩu cộng hòa thì nhà ngói cũng như nhà tranh. Thế là họ bỏ quên sạch mấy con rùa ở Văn Miếu, bỏ quên luôn cả bia đá mà chạy theo làm thông ngôn cho mấy ông chủ mặc âu phục vào khoảng tầm những năm của thế kỉ 17 đầu thế kỉ 18. Họ bỏ lại chữ nghĩa xưa để đi vội theo tây phương từ đầu tóc đến quần áo. Thế là cái nghề thông ngôn, mấy anh chí sĩ tây học được lên ngôi. Rồi sau ngày 2/9/1945 thì là cán bộ, chiến sĩ lại là đỉnh của chóp. Sau cải cách thì đến phiên của cán bộ, nhà khởi nghiệp, của những cái bằng MBA, IELTS.

———————–

Nhưng rồi bên cạnh những hào nhoáng đó thì chúng ta nhìn lại một chút. Hơn 3% sinh viên tốt nghiệp cao đẳng và 2,7% cử nhân đại học thất nghiệp, trong khi trung cấp 1,1%. Một con số lạ kì khi mà bằng đại học được đánh giá cao hơn. Từ 1945 đến nay thứ sánh vai với cường quốc của Việt Nam có lẽ là giá nhà giá xăng, giá hàng hóa tiêu dùng còn lương hay thành tựu thì mãi chưa thấy trong khi số lượng cử nhân cứ tăng vọt. Chúng ta vẫn cố nhắm đến vị trí cao nhất trong xã hội, ta vẫn nhắm đến vị trí cao nhất. Vẫn luôn cố đi tắt đón đầu mà? Liệu có gì sai không?

——————

Có sai đấy. Có ông chủ nào trực tiếp chế ra được cái máy lao động không. Hay là những người công nhân đã sắn tay áo vào tận nơi. Chỉ có ai từng làm mới có thể chế tạo lại. Nên là dù có bắt chước làm buôn bán nhưng không thể nào bắt chước chế được công cụ. Chúng ta có thể học cách làm ăn, nhưng bán cái gì, làm ra sao thì quá nhiều người bỏ quên. Ta học cái mồm thương lượng và buôn bán nhưng cái tay để mô phỏng lại từng bước làm, từng kĩ nghệ nhỏ nhất liệu ta đã mô phỏng. Có một lần tôi học được một mô hình đó là: Làm thuê- làm chủ, thuê người hỗ trợ-làm thầy dạy người thay thế- mô phỏng lại bằng máy móc và phần mềm-tự động hóa. Rồi cả cái mô hình từ một nhu cầu- tạo ra sản phẩm- quảng bá- bán số lượng lớn- chia khâu- thuê người- tách nhỏ nhu cầu- tạo ra sản phẩm phục vụ nhu cầu mới hoặc dùng tập thể để phục vụ nhu cầu đó hoặc máy để tạo ra nhu cầu đó với số lượng lớn. Hỡi ôi lúc này tôi mới ngã ngửa. Nếu có thể nhìn thì Steve Job có lẽ là người đi theo hình mẫu này cực kì rõ ràng. Cái ta chạy đua mới chỉ là mô phỏng lại cái đỉnh của ngọn tháp mà hoàn toàn quên mất cái móng: những người thợ. Mục tiêu của nền kinh tế không chỉ là kiếm nhiều tiền, thặng dư thương mại,… mà còn cả thúc đẩy chuyên môn hóa lao động. Từ đó mỗi người thợ đều có thể làm giàu, vươn lên bằng chính tay nghề của mình. Chứ không phải chỉ là đấu đá và ngồi lên một cái ghế vô nghĩa. Và tại sao bằng cử nhân thất nghiệp lại nhiều hơn bằng cao đẳng hả. Tại vì ai cũng chen chân làm thầy thì sẽ thừa thầy mà thiếu thợ, quy luật đơn giản mà thôi. Ai cũng muốn làm thấy mà quy luật có khi mười thợ mới cần một thầy. Thừa thầy thiếu thợ thì vậy là bình thường thôi. Và khi mọi chuyện như hiện nay tuyệt vọng vô cùng thì ta lại thấy các thanh niên tìm đến mấy CHeap KOL và khó kiếm soát hành vi vô cùng

——————–

Chuyện tây phương mà tôi thấy

Có một điều luật tây phương làm tốt hơn Á Đông. Thứ nhất là cái mà hở cái là bị chôm: luật bản quyền trí tuệ. Hở ra cái là bị ăn cắp. Tỷ phú Châu  u là ông bán gà, ông bán nước ngọt, ông bán xe hơi, ông chế điện thoại, ông lập trình viên. Loáng thoáng mới thấy một ông làm nhà đất. Nhưng cứ làm nhà đất thì toàn thành tỷ phú ở Á Đông. Rồi ở đâu đó cứ hở ra là mất bí kíp, phải giữ đến nỗi cuối đời mới truyền lại cho ai đó Mặc dù ngày ấy Zing me chép FB như đúc từ một khuôn rồi cũng phải dừng. Công đoàn của họ có quyền lực thật sự là để bảo vệ người lao động. Hay các chương trình bảo vệ nhân chứng, quyền con người,…. Một điều luật nữa tôi cực kì thích đó là thuế thừa kế. Để cho đứa trẻ nhà giàu cũng bắt đầu như một đứa trẻ nhà nghèo. Đồng thời cả giáo dục miễn phí, trao cơ hội làm giàu cho bất cứ ai….. Chỉ mất một người đã rầm rộ rồi. Nhân chứng trong một vụ kiện thì được bảo vệ tận răng, chả bù ở đâu đó vẫn bị đánh cho nhừ tử.

————————

Bây giờ ngược dòng lịch sử chút. Vào cái ngày Á Đông này trồng lúa, họ sùng bái người thúc nhau đóng cọc, đắp đê, trị thủy, dạy dân trồng lúa thì ở Tây phương đất cằn không trồng được, toàn phải trồng ô liu, lúa mì. Với một cái Địa Trung Hải be bé người ta bắt đầu tập đóng thuyền và hiểu chả có nơi nào có thể trồng mọi loại cây mà phải buôn bán, trao đổi. Chỗ có nhiều rượu nho đem ra chợ đổi cho ông có nhiều bánh mì. Thế là từ đó tiền, giao thương ra đời. Dần dà từ chỗ làm nhiều nho người ta tạo ra máy làm rượu nho, công thức làm rượu nho, chỉ tập trung vào làm rượu nho trứ danh. Và khác biệt đó là tư duy hướng về người thợ, người lao động, nhìn ra nhu cầu của xã hội, người trực tiếp làm việc. Còn ở đâu đó trong binh lược có một cái kế là “Mỹ nhân kế” và câu chuyện tiêu biểu người đời kể lại là Tây Thi làm cho Phù Sai mất nước. Nhưng nào có ai biết có lúc Tây Thi vẫn nhớ Phạm Lãi chăng. Và tại sao cô phải hi sinh hạnh phúc cho một cái đại nghĩa vì dân nào đó mà cô không thể hạnh phúc nổi?

———————–

Nếu như Á Đông đang vội vàng tôn vinh những con người đã trèo lên đỉnh cao xã hội theo một cách nào đó, thì tây phương tôn vinh những con người đã làm tốt trách nhiệm,rồi đến người nhiều hơn và tạo ra cái khác biệt mà xã hội cần. Á Đông tôn vinh kẻ chỉ tay năm ngón thì tây phương tôn vinh người lao vào công việc. Đó mới là một trong những khác biệt chủ chốt

——————-

Ai bảo tôi mê tây cũng được. Nhưng tôi mê cái nơi lo cho từng cá nhân thì có gì sai. Nền kinh tế tốt không phải là các chỉ số được cao vút, tăng trưởng ngút trời, mà là nền kinh tế được chuyên môn hóa sâu, tạo ra càng nhiều công ăn việc làm. Sự khác biệt hai tư duy tạo ra hai kiểu tư duy và tổ chức xã hội khác xa nhau. Nên với tôi nói đến khởi nghiệp thì ở Tây Phương có nghĩa hơn và họ không thả nhầm những con cá cảnh vào ổ cá mập trong chương trình đầu tư. Đây là cái tư duy tôi mê. Chứ tôi không mê đơn thuần nghệ thuật tân cổ điển, phát kiến bóng đèn, thậm chí cả thuyết tương đối. Cái tôi mê là đây. Sự phân công và chuyên môn hóa lao động để kiến tạo nên một nền kinh tế chặt chẽ, đa dạng, cho bất cứ ai có cơ hội đi lên và làm giàu bằng chính tay nghề của mình miễn sao nó có ích. Hỡi ôi có kẻ chỉ mê cái thứ ánh sáng be bé tỏa ra, xúng xính lên người và tưởng rằng đã chạm tới sự văn minh nhưng bản chất là làm lố bịch rồi cuối cùng lại đẻ ra một lực lượng người bài tây. Chưa kịp hiểu hết đã bài trừ trong khi đã hơn mấy cho cam. Hỡi ôi mới nhìn cọng rau thấy ngọn xanh tươi mà quên nhìn cái rễ nó đang ngày ngày cắm sâu thì quả thực nhìn quá ngắn ngủi.

—————————

Đừng chỉ mãi vinh danh những kẻ chỉ tay năm ngón, áp đảo người nữa, hãy vinh danh những con người sống và làm việc chính trực, ngày đêm nghĩ giải pháp, tập trung lao động và sáng tạo thực thụ. Hãy để cho những tiếng nói khác biệt lên tiếng, tập lắng nghe lời trái tai và ý tưởng khác người. Chừng nào sách sử dạy cho học sinh không chỉ quanh quẩn mấy trận chiến loạn xạ, mấy khúc ngân nga,mấy câu thơ chỉ sướng lỗ nhĩ mà còn phải ra thực địa, hiểu về thủ công, nhìn về từng nghề, từng mặt của xã hội, lúc ấy mới đủ tư cách bàn đến lập nghiệp, đầu tư, thịnh vượng, sang trọng, còn lắm tiền thôi người ta chỉ gọi là giàu. Đến khi nào cô hót rác cũng có thể, có cơ hội làm chủ bằng nghề hót rác, cô giúp việc có thể nghĩ ra cách làm chủ cũng bằng nghề giúp việc khi ấy mới có thể bàn về kinh tế thị trường, khởi nghiệp là vậy đó

===========================

HOME AND FATE – một dự án huấn luyện cuộc sống theo mục tiêu cá nhân, được thành lập với ý nghĩa: ‘’Vận mệnh của bạn được quyết định bởi ngôi nhà thân-tâm-trí và mái ấm gia đình của bạn’’.

Nếu bạn có gì thắc mắc liên hệ ngay bit.ly/3IlJtj7

Chương trình huấn luyện cuộc sống theo mục tiêu cá nhân

Người huấn luyện trực tiếp: Hà Mạnh Cường & Lê Việt Trinh

Đăng kí bằng cách nhắn tin cho page: https://m.me/hellocuongtrinh hoặc tại website chính thức của Home and Fate