Khi tôi được làm việc, đồng hành với nhiều gia đình, tôi quét sinh trắc vân tay của trẻ ra một con số khá cao và thông báo đứa trẻ đó là một đứa trẻ thông minh thì nhiều phụ huynh mừng lắm. Nhưng tôi thường phải hỏi lại họ một câu

-Thế sau này anh, chị dám để cháu cãi mình chứ?

Dạy con giỏi nó đắng vậy đó. Một điều để dạy con tầm tầm thì bố mẹ phải giỏi nhưng để dạy con quá giỏi thì bố mẹ phải có trí tuệ. Dạy trẻ nó đòi hỏi nguồn lực nhiều lắm. Và nguồn lực đó là đức kiên nhẫn, nhẫn nại, kiên trì. Không phải cứ tiền đập vào là được. Phàm cứ cái gì trong cuộc đời này phải vướng đến hai chữ “đầu tư” đều có hai yếu tố: đủ và đúng. Đủ thì tiền nhiều rất dễ nhưng đúng thì rất khó.

Một vài lý thuyết về những đưa trẻ thông minh mà tôi biết

Vốn dĩ theo Lý thuyết Thế hệ (Theory of Generations) của Karl Mannheim nói là: Thế hệ trước và thế hệ sau không thể nào chia sẻ một tư tưởng, một tâm trí chung của thời đại. Mỗi khi đọc lại quy luật này tôi cười đắng cay vào cái ngày mà những đứa trẻ trong thời 2009 đu idol Kpop thời đầu để rồi bị bêu riếu là trẻ trâu khắp cái Facebook, và cho đến khi Bigbang ra bài Still life, có người con đàn cháu đống rồi cũng lại lên Facebook để mỉa mai vấn đề về tâm lý của thế hệ Gen Z. Ngay cả với đàn em của họ thì mỉa mai thay họ không thể kìm chế được cái suy nghĩ thượng đẳng thế hệ đó thì họ làm thế quái nào với con của họ

Mỗi khi tôi nói đến một đứa con giỏi giang, thiên tài thì các phụ huynh nghĩ cái gì. Một đứa con ngoan ngoãn nằm im để bố mẹ làm việc, đi học thì điểm 10 về tay nó liên tục mà nhúp bậy một bài nào cũng là 10 chăng. Sau đó nó thi học sinh giỏi và Harvard mời nó sang học với học bổng toàn phần. Vào một ngày nó về với một cái bộ vest, ngồi limo dài bằng cái dãy phố, với cái thẻ mà chỉ cần cắm vào ngân hàng mà mới bấm được 1/4000 số tiền trong đó đã rút hết cả cái cây ATM sao? Có ai không muốn con mình như này không? Nếu bảo không có lẽ là nói dối đấy. Nhưng sự thật là: Xin thưa là đến cả Khổng Minh đẻ ra cũng chưa thể biết chữ. Trí tuệ tốt nhưng có một điều không mấy ai biết đó là: Khi trí tuệ đó phải xử lý những dữ liệu tồi tệ thì nó cũng không thể cho ra cái trò gì. Không thể đẻ ra Shakespeare nếu như ngày nào cũng được nghe mấy bà hàng chợ chửi được. Không thể có nổi Beethoven nếu như đứa trẻ đó hàng ngày phải đi bán vé số mà không được sống với âm nhạc nó thích. Quá trình dạy là một thứ chiếm vai trò cực kì quan trọng, còn chỉ số chỉ cho thấy đứa trẻ đó sẽ như nào thôi

Khi đứa trẻ bắt đầu biết nói chúng nó sẽ khám phá thế giới nhưng cái công cuộc thiêng liêng đó người lớn sẽ gọi là “chơi”. Nhu cầu tìm hiểu của một đứa trẻ có chỉ số như IQ, EQ cao chúng sẽ ham tìm hiểu, thích mò mẫm, thích lắng nghe,…. bất cứ cái chỉ số nào đứa trẻ đó thích. Và rồi nó hỏi vặn với mười vạn câu hỏi vì sao. Thậm chí còn bắt bẻ cả bố mẹ nữa. Liệu lúc đó bạn có đủ kiên nhẫn với chúng? Hay sẽ lại quát để cho chúng yên như ai đó đã từng làm với bạn để rồi bạn lại một mình với những món đồ chơi. Bạn có bao giờ từng thích cái cảnh bố ở cạnh con, cắm trại, kể chuyện cho con những câu chuyện thú vị mà trong một vài bộ phim hoạt hình bạn từng xem ngày bé hoặc đâu đó bạn từng nghe không? Tiếc là không phải mấy ai cũng có cảnh đó. Vì bố mẹ quá bận. Ngày bé chúng ta không hiểu được tại sao bố bận thế thì có lẽ bây giờ nhiều người đã hiểu. Nhưng liệu bạn có đành lòng lặp lại lịch sử, bỏ lại đứa trẻ của bạn tha thủi chơi một mình, không một lần kề cận chỉ cho nó những điều mà bạn học được và chỉ mong chúng nó “ngoan”? Con “ngoan” có lợi lắm, bố mẹ không phải lo, cứ thế tênh tênh làm việc cần làm, nghỉ ngơi, và đi chơi. Chúng nó không kêu khóc. Nhưng có lẽ nhiều người quên rằng bản thân cũng từng phải cố làm con ngoan. Con cái sinh ra đâu phải để ngoan đâu, chúng nó nghịch và nghịch mới đúng là trẻ. Nhưng lại không có lợi cho bố mẹ chúng. Và càng đứa trẻ giỏi giang thì chúng sẽ càng giàu năng lượng, không ngồi yên, bất hợp tác. Chúng sẽ quậy, phá ngầm, đủ trò. Liệu bạn có đủ kiên nhẫn với những điều đó? Và bạn có chọn đòn roi để rồi khiến nó thành vết sẹo trong lòng đứa trẻ về dài và sau đó sẽ là nỗi sợ của đứa trẻ cả đời?

Đấy mới chỉ là một phần của câu chuyện. Vào một ngày khoảng 15 năm sau của cái ngày bạn đẻ chúng ra đứa trẻ bắt đầu một quá trình: dậy thì. Vào cái lúc dở ông dở thằng, biết sự thật một nửa mà hành động như thể kẻ biết tuốt. Cái năm 2009 có ai còn nhớ những con Xgame, những cuộc cứu net, những lần đầu hút thuốc lá. Nếu để hỏi những việc đó đúng hay không thì tôi không nghĩ nó là đúng hoàn toàn, và không nhiều người nói nó là đúng, nhưng hỏi vui không thì nhiều người sẽ bảo nó là vui. Nhưng phụ huynh có mấy ai vui không? Và cái đứa giỏi thì có thể nó sẽ vào dạng hoặc là học giỏi nhất nhưng mà nó sẽ vào cái dạng nữa là táy máy nhất. Tức là nó không thích đi theo đám đông, sẽ chọn phá cách, sẽ chọn khác biệt. Liệu với những cái khác biệt đó liệu có ai sẵn sàng đón nhận và kể lại cái thời “trẻ trâu” của chính mình? Hay sẽ dùng thao túng tâm lý, dùng những câu chửi quyết liệt nhất và khiến đứa trẻ thù ghét? Không phải là cứu net thì sẽ là một cái gì đó khác. Những thiên tài tai quái sẽ rất lắm trò mà. Đâu phải ngẫu nhiên mà có câu nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò đâu chứ?

Tâm trí của chúng ta có một quy luật khắc nghiệt nữa: Ngày còn nhỏ chúng ta học bằng sao chép. Bố mẹ làm gì chúng ta làm đó. Cơ chế ức chế phản xạ của chúng ta lúc đó chưa chắc đã hoàn thiện. Cái ngày còn thơ bé thì có chắc là chúng ta đã được chứng kiến hành động tốt. Thấm thoắt có lẽ những con người đọc bài này đến ngày có con, đã có con, hoặc sắp có. Tôi cũng không dám chắc là với cơ chế này của thần kinh, có một tỉ lệ nào đó đủ lớn và đáng kì vọng rằng các gia đình nào đó sẽ cư xử đủ tốt với con thay vì cư xử một cách bản năng.

Đó là lý do tôi khá hạn chế dùng cụm từ “thiên tài” với bất cứ đứa trẻ nào. Vì tôi không muốn những người bố mẹ kỳ vọng vào đứa con. Vì ước mơ của họ tôi không dám chắc đó là ước mơ của đứa con họ. Điều tốt nhất tôi có thể làm là để họ bớt đặt hàng ước mơ của bố mẹ vào con mình. Để đứa trẻ bớt khổ. Sinh ra là ở một gia đình, một thế hệ mà mang tư duy về dạy con, về giáo dục một cách tồi tệ, lười tìm hiểu, lười nỗ lực, không biết tiếp thu đó là bất hạnh, và để gia đình đó biết đứa trẻ đó là thiên tài thì bất hạnh nhân đôi. Và tôi chỉ được quét vân tay của đứa trẻ, chứ nào đâu được sờ đến vân tay bố mẹ.